ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗରରେ (South China Sea) ଚୀନ୍ର ମନମୁଖୀ ଗତିବିଧି କାହାକୁ ଅଜଣା ନାହିଁ। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଭାରତ ନିଜର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୂଟନୈତିକ ରଣନୀତି ସହ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି। ଚୀନ୍ର ଅନେକ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ସହ ‘ବ୍ରହ୍ମୋସ’ ମିସାଇଲ୍ ଡିଲ୍କୁ ନେଇ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ନିଜର ପଦକ୍ଷେପକୁ ଦ୍ରୁତଗାମୀ କରିଛି। ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମୋସ ବେଲ୍ଟ ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜି‘ (BrahMos Belt Strategy) ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଭାରତ ‘ବ୍ରହ୍ମୋସ ବେଲ୍ଟ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଚୀନ୍ର ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ରଣନୀତିକୁ ମଜବୁତ କରିବାରେ ଲାଗିଛି କି? ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ ସ୍ଥିତି ବାସ୍ତବରେ ସେପରି ହିଁ ଦେଖାଯାଉଛି। ବିବାଦୀୟ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗରର ଆଖପାଖରେ ଯେଉଁଭଳି ଭାବେ ଚୀନ୍ ନିଜର ଗାଁ କୋରଡ଼ି ଦେଖାଉଛି, ତାହାକୁ କାଉଣ୍ଟର୍ (Counter) କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୂଟନୈତିକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି। ଏଥିରେ ଚୀନ୍ ଆଖପାଖ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ବ୍ରହ୍ମୋସ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟ ଏବଂ ସାମରିକ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରାଯାଉଛି। ତେବେ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଧାସଳଖ ଚୀନ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଜବୁତ କରିବା।
ଚୀନ୍ର ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ରହ୍ମୋସର ଘେରାବନ୍ଦୀ?
ଆସିଆନ୍ (ASEAN) ର ତିନୋଟି ଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମୋସ ମିସାଇଲ୍ ପାଇଁ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିସାରିଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ଚତୁର୍ଥ ଦେଶ ଭାବେ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଏହି ମିସାଇଲ୍ କିଣିବାକୁ ବିଚାର କରୁଛି। ‘ବ୍ରହ୍ମୋସ ବେଲ୍ଟ ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜି‘ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି— ଭାରତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ (ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗର ଆଖପାଖରେ ଅଛନ୍ତି) ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମୋସ ମିସାଇଲ୍ ସହଯୋଗର ଏକ ବୃଦ୍ଧିପାଉଥିବା ନେଟୱାର୍କ।
ଫିଲିପାଇନ୍ସ, ଭିଏତନାମ୍ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଭଳି ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତ ବ୍ରହ୍ମୋସ ରପ୍ତାନି ବଢ଼ାଉଥିବା ବେଳେ ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଓ ମାଲେସିଆ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
କ’ଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମୋସ ବେଲ୍ଟ ରଣନୀତି?
ବ୍ରହ୍ମୋସ ବେଲ୍ଟ ରଣନୀତି କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସାମରିକ ସଂଘ କିମ୍ବା ଚୁକ୍ତି ନୁହେଁ। ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗର ଆଖପାଖରେ ଥିବା ଏବଂ ନିଜ ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଭାରତର ବୃଦ୍ଧିପାଉଥିବା ସାମରିକ ସହଯୋଗକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ରଣନୈତିକ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି।
- ୨୦୨୨: ଫିଲିପାଇନ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୋସର ପ୍ରଥମ ବିଦେଶୀ ଗ୍ରାହକ ସାଜିଥିଲା।
- ଏହାପରେ ଭାରତ ଭିଏତନାମ୍ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ସହ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି।
- ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଏହି ମିସାଇଲ୍ର ତୃତୀୟ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଅପରେଟର୍ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।
- ଯଦି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଆହୁରି ଅଧିକ ଦେଶ ଏହି ମିସାଇଲ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ହାସଲ କରନ୍ତି, ତେବେ ଉପକୂଳରେ ଏହାର ମୋତାୟନ ଚୀନ୍ର ସାମୁଦ୍ରିକ ସୀମା ଚାରିପାଖରେ ଏକ ରଣନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା (Strategic Chain) ତିଆରି କରିପାରିବ।
ଏହି ଯୋଜନା କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ନିଜର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କ୍ଷମତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ସହ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ଏକ ବିଶାଳ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛନ୍ତି। ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଆଣ୍ଟି-ସିପ୍ ମିସାଇଲ୍ ଫୋର୍ସର ଏକ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ନେଟୱାର୍କ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗର ଓ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ନୌସେନା ଗତିବିଧିକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ।
ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ୍ ସାଗର କେବଳ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଜଳମାର୍ଗ ନୁହେଁ; ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ କରିଡୋର୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ, ଯେଉଁଥି ଦେଇ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଟ୍ରିଲିୟନ୍ ଡଲାରର ବାଣିଜ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଚୀନ୍, ଭିଏତନାମ୍, ଫିଲିପାଇନ୍ସ, ମାଲେସିଆ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୀମା ବିବାଦର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ସାଜିଛି।
ଅନେକ ବର୍ଷ ହେବ ଚୀନ୍ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ଫାଇଦା ଉଠାଇ କୃତ୍ରିମ ଦ୍ୱୀପ ନିର୍ମାଣ କରିବା ସହ ବୃହତ୍ ସାମରିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଠିଆ କରିସାରିଛି। ଆକାରରେ ଛୋଟ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନିଜକୁ ଏକ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଆଗରେ ଅସହାୟ ମନେ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସୁପରସୋନିକ୍ ଆଣ୍ଟି-ସିପ୍ ମିସାଇଲ୍ ହାସଲ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମୀକରଣ ବଦଳିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମୋସ କିପରି ବଦଳାଇଲା ସମୀକରଣ?
ବ୍ରହ୍ମୋସ ମିସାଇଲ୍ ଏହି ଭୂମିକା ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହାର ସ୍ପୀଡ୍ (ଗତି), ଆକ୍ୟୁରେସି (ସଠିକତା) ଏବଂ ଫ୍ଲେକ୍ସିବିଲିଟିର କମ୍ବିନେସନ୍ ଏହାକୁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଉପକୂଳ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଅସ୍ତ୍ରରେ ପରିଣତ କରେ।
- ଶବ୍ଦର ଗତିଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୩ ଗୁଣ ଦ୍ରୁତ (Mach 2.8): ଏହାର ଅସାଧାରଣ ଗତି ଶତ୍ରୁର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟକୁ (Reaction Time) ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ କରିଦିଏ।
- ଉପକୂଳ ସୁରକ୍ଷା: ଯଦି ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେଶ ପାଖରେ ଉପକୂଳରୁ ଲୁଚି ରହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧପୋତକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେବାର କ୍ଷମତା ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଏକ ବିଶାଳ ନୌସେନାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େନାହିଁ।
ଚୀନ୍ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ
ଚୀନ୍ର ଅଧିକାଂଶ ସାମୁଦ୍ରିକ ରଣନୀତି ବିବାଦୀୟ ଜଳରାଶିରେ ବୃହତ୍ ଯୁଦ୍ଧପୋତ ଓ କୋଷ୍ଟଗାର୍ଡ ମୋତାୟନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମୋସ ଏହାର ଗତି, ଭେଦନ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଯୋଗୁଁ ଏପରି ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ବିପଦ।
ବିଶାଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ମିସାଇଲ୍ ବ୍ୟାଟେରୀ ମୋତାୟନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଚୀନ୍ ନୌସେନାକୁ ଅଧିକ ସାବଧାନତାର ସହ କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ। ଯୁଦ୍ଧପୋତଗୁଡ଼ିକୁ ବିବାଦୀୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଏବଂ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ପାଇଁ ଅଧିକ ସମ୍ବଳ ନିୟୋଜିତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାହାଜ ବୁଡ଼ାଇବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଏହା ବୁଝାଇବା ଯେ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପରିଣାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହଙ୍ଗା ପଡ଼ିବ।
ବ୍ରହ୍ମୋସ ଡିଲ୍ରୁ ଭାରତର ବୃଦ୍ଧିପାଉଥିବା ରଣନୈତିକ ପ୍ରଭାବ
ଅନେକ ଦେଶ ସହ ଭାରତର ବ୍ରହ୍ମୋସ ଚୁକ୍ତି କେବଳ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ରପ୍ତାନି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମୋସ ଡିଲ୍ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଲିମ, ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ, ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ସ ଏବଂ ଅପରେସନାଲ ସପୋର୍ଟ ସାମିଲ ଥାଏ।
ସମୟ ସହ ଏହା ଏପରି ଏକ ସୁରକ୍ଷା ସହଯୋଗ ନେଟୱାର୍କ ତିଆରି କରେ ଯାହା ଭାରତକୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦ୍ରିକ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ ‘ଇଣ୍ଡୋ-ପାସିଫିକ୍’ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ଭୂମିକାକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
ସମୁଦ୍ରରେ ‘ଡ୍ରାଗନ୍’କୁ ରୋକିବା ପାଇଁ କୂଟନୈତିକ ଚାଲ୍
ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ହେବ ବୃହତ୍ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ (ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ୍) ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ବାଛିବାରୁ ଓହରି ଆସୁଛନ୍ତି। ଭାରତ ସହ ସାମରିକ ସହଯୋଗ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କକୁ ବିବିଧ କରିବାରେ ଏବଂ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଏହାଦ୍ୱାରା ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ସେହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସହଯୋଗୀ ପାଲଟିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଚୀନ୍ ବିରୋଧରେ ମଜବୁତ ‘ପ୍ରତିରୋଧ କ୍ଷମତା’ (Deterrence) ଚାହୁଁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମେରିକା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
