‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମ ରାତି ଶୋଇବା ସମୟରେ ନିଦର ଗୁଣବତ୍ତା (Quality of Sleep) ହ୍ରାସ ପାଇବା। ଏହି ସ୍ଥିତି ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ କୌଣସି ନୂଆ ସ୍ଥାନ, ଯେପରିକି ସ୍ଲିପ୍ ଲାବୋରେଟୋରୀ, ହୋଟେଲ୍ କିମ୍ବା କୌଣସି ଅଜଣା ଜାଗାରେ ଶୁଅନ୍ତି। ଏହାର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିଦ୍ରାକ୍ରାନ୍ତ ହେବା ପରେ ବାରମ୍ବାର ନିଦ ଭାଙ୍ଗିବା, ନିଦ୍ରା ଦକ୍ଷତା (Sleep Efficiency) କମିବା, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ହ୍ରାସ ଆସିବା ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ସକ୍ରିୟତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାମିଲ ଅଛି।
ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ନର୍ଭସ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ (Central Nervous System) ଏବଂ ଅଟୋନୋମିକ୍ ନର୍ଭସ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ (Autonomic Nervous System) ଅଜଣା ପରିବେଶର ସାମ୍ନା କରିବା ସମୟରେ ଅଧିକ ସଜାଗ (Hypervigilant) ହୋଇଗଲେ FNE ଘଟିଥାଏ। ଯଦିଓ ସାଧାରଣତଃ ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କମିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ତୀବ୍ରତା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ, ବୟସ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟାବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହା ପଛର କାରଣଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ହୋଇପାରେ।
ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଇବାରେ ସମସ୍ୟା କାହିଁକି ହୁଏ?
ଏସବୁ ‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ (ପ୍ରଥମ ରାତିର ପ୍ରଭାବ) ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—
ଆପଣଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଏ ନାହିଁ
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ଶୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥିତିକୁ ଯାଏନାହିଁ। ବିଶେଷ କରି ମସ୍ତିଷ୍କର ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ରହିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଯୋଗୁଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଖପାଖର ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଚଳପ୍ରଚଳ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସଂବେଦନଶୀଳ ରହନ୍ତି ଏବଂ ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କ ନିଦ ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିପାରେ।
ଏହା ଜୀବିତ ରହିବାର ଏକ ପୁରୁଣା କୌଶଳ
ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମାନବଙ୍କୁ ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଟିକିଏ ସଜାଗ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପଦର ହଠାତ୍ ଆକ୍ରମଣର ଆଶଙ୍କା କମିଯାଉଥିଲା। ଯଦିଓ ଆଜିର ହୋଟେଲ୍ ଏବଂ ଘର ସୁରକ୍ଷିତ, କିନ୍ତୁ ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କ ଆଜି ବି ସେହିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇଥାଏ।
ଗଭୀର ନିଦ କମିଯାଏ
ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମ ରାତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ସ୍ଲୋ-ୱେଭ୍ ସ୍ଲିପ୍’ (Slow-wave Sleep) ଅର୍ଥାତ୍ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କମ୍ ସମୟ ବିତାନ୍ତି। ଏହା ଯୋଗୁଁ ନିଦ୍ରା ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ପତଳା କିମ୍ବା ହାଲୁକା ରହେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଲୋକମାନେ ରାତିରେ ଅନେକ ଥର ଜାଗ୍ରତ ହୋଇପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଇପାରେ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସମୟ ଶୋଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଥକାପଣ ଅନୁଭବ ହୋଇପାରେ।
ଅଜଣା ପରିବେଶ ନିଦରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ
ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗାଦି, ତକିଆ, ଘରର ତାପମାତ୍ରା, ଆଲୋକ, ବାସ୍ନା କିମ୍ବା ଆଖପାଖର ଶବ୍ଦ — ଏସବୁ ନିଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଛୁଟିଦିନର ଉତ୍ସାହ କିମ୍ବା କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଟିଂ ପୂର୍ବର ଚିନ୍ତା ପରି ମାନସିକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ସଜାଗତା ବଢ଼ାଇଦିଏ ଏବଂ ନିଦ୍ରା ଆସିବାରେ ବିଳମ୍ବ କରିପାରେ।
ଏହି ସମସ୍ୟା ସାଧାରଣତଃ ଅସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଥାଏ
ଭଲ କଥା ହେଉଛି ‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ମସ୍ତିଷ୍କ ନୂଆ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ମାନିନିଏ, ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ରାତିରେ ନିଦ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇଯାଏ। ନିୟମିତ ଶୋଇବାର ସମୟ ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ଆରାମଦାୟକ ପରିବେଶ ତିଆରି କରିବା ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ କମ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ କେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ?
-
ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଲୋକ
-
ଆଂଜାଇଟି (ଚିନ୍ତା) ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକ
-
ହାଲୁକା ନିଦ୍ରା ନେଉଥିବା ଲୋକ
-
ବିଜନେସ୍ ପ୍ରୋଫେସନାଲ୍ସ
-
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପୂର୍ବରୁ ଆଥଲେଟ୍
-
ହସ୍ପିଟାଲରେ ଭର୍ତ୍ତି ରୋଗୀ
ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କଠାରେ ‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ର ପ୍ରଭାବ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ।
ଏହା କିଛି କ୍ଷତିକାରକ କି?
ନୁହେଁ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଶରୀର ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ ସାଧାରଣ ତଥା ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ରାତିରେ ଭଲ ଭାବେ ଶୋଇବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, କାରଣ ସେତେବେଳକୁ ମସ୍ତିଷ୍କ ନୂଆ ପରିବେଶ ସହିତ ପରିଚିତ ହୋଇସାରିଥାଏ।
ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ଭଲ ନିଦ ପାଇଁ ଆପଣ ଏହି ଉପାୟ ଆପଣାଇପାରିବେ:
-
ଶୋଇବାର ସମୟ ନିୟମିତ ରଖନ୍ତୁ।
-
ସମ୍ଭବ ହେଲେ ନିଜର ତକିଆ କିମ୍ବା କମ୍ବଳ ସାଙ୍ଗରେ ନିଅନ୍ତୁ।
-
ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ କାଫିନ୍ (Caffeine) ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ।
-
ସ୍କ୍ରିନ୍ ଟାଇମ୍ କମ୍ କରନ୍ତୁ।
-
ଇୟରପ୍ଲଗ୍ କିମ୍ବା ସ୍ଲିପ୍ ମାସ୍କ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।
-
ଘରକୁ ଥଣ୍ଡା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ରଖନ୍ତୁ।
ଗବେଷଣା କ’ଣ କହେ?
ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମ ରାତିରେ ଠିକ୍ରେ ନିଦ ନହେବା ସମସ୍ୟାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ‘ଫର୍ଷ୍ଟ-ନାଇଟ୍ ଇଫେକ୍ଟ’ (First-Night Effect) କହନ୍ତି। ଏହା ଉପରେ ଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ୨୦୧୬ ରେ ଆମେରିକାର ବ୍ରାଉନ୍ ୟୁନିଭରସିଟିର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ବାସ୍ତବରେ ଏପରି କାହିଁକି ଘଟେ।
ଗବେଷକମାନେ ୩୫ ଜଣ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କୁ ସ୍ଲିପ୍ ଲାବ୍ରେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଆଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ନିଦ ସମୟରେ EEG (Electroencephalography), MRI ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରେନ୍ ଇମେଜିଂ ଟେକ୍ନିକ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ରେକର୍ଡ କରାଯାଇଥିଲା।
ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ଯେ ନୂଆ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମ ରାତି ଶୋଇବା ସମୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ବାମ ଭାଗ (Left Hemisphere) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏନାହିଁ, ବରଂ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ରହେ। ଏହି ଭାଗଟି ଆଖପାଖର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଚଳପ୍ରଚଳ ଉପରେ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇଥାଏ।
ଗବେଷଣା ସମୟରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କ ଶୋଇବା ସମୟରେ ହାଲୁକା ‘ବିପ୍’ (Beep) ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ପ୍ରଥମ ରାତିରେ ଲୋକଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ସହଜରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ସେହିପରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଲୋକମାନେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପୁଣି ଶୋଇଲେ, ଏହି ଫରକ୍ ପ୍ରାୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ଦୁଇଟିଯାକ ଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
