୧୮୫୭ ମସିହାର ମହାବିଦ୍ରୋହ—ଯାହାକୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ଓଡ଼ିଶାର ବୀର ସଂଗ୍ରାମୀ ଚକରା ବିଷୋୟୀ, ବୀର ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଇ, ଚନ୍ଦନ ହଜୁରୀ (ଚାଖି ଖୁଣ୍ଟିଆ) ଓ ମାଧବ ସିଂହଙ୍କ ଭୂମିକା ଆମ ପାଇଁ ସୁବିଦିତ। ମାତ୍ର ଏହି ମହାବିଦ୍ରୋହର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅଧ୍ୟାୟ ଆଜି ବି ଅନାଲୋଚିତ ହୋଇ ରହିଯାଇଛି—ତାହା ହେଉଛି ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ବାହିନୀରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ‘ଓଡ଼ିଆ ପଲଟଣ’ ବା ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀଙ୍କ ଅବଦାନ।
ଭୁବନେଶ୍ୱର- କୋଲକତା ନିକଟସ୍ଥ ବ୍ୟାରକପୁର, ବିହାରର ଦାନାପୁର (ଦିନାପୁର) ଏବଂ ବେଙ୍ଗଲ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୈନ୍ୟ ଛାଉଣୀରେ ଥିବା ଓଡ଼ିଆ ଯବାନମାନେ କିପରି ସ୍ବଦେଶୀ ଓ ସ୍ବଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହର ବାନା ଉଡ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅମାନୁଷିକ ଦମନଲୀଳାର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ବଳିଦାନକୁ ଓଡ଼ିଆ ଐତିହାସିକ ଚେତନାରେ ‘ଅମୂଲ୍ୟ ପାଟକ’ (ଅମୂଲ୍ୟ ଗୌରବ ବା ଶାଶ୍ୱତ ଶୌର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ) ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଆ ପଲଟଣର ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହରୁ କମ୍ପାନୀ ସିପାହୀ
୧୮୦୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କରିବା ପରେ ୧୮୧୭ର ଐତିହାସିକ ‘ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ’ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ସାହସ ଓ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ବ୍ରିଟିଶ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଚକିତ କରିଦେଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ପାଇକମାନେ ଜନ୍ମଗତ ଯୋଦ୍ଧା।
ତେଣୁ ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ ହେବା ପରେ, ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନର୍ବାର ବିଦ୍ରୋହ ଏଡ଼ାଇବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସାମରିକ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜ କାମରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ‘ବେଙ୍ଗଲ ନେଟିଭ୍ ଇନଫାନ୍ଟ୍ରି’ (Bengal Native Infantry) ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ‘କଟକ ବାଟାଲିୟନ’ (Cuttack Battalion)ରେ ଶହ ଶହ ଓଡ଼ିଆ ଯୁବକଙ୍କୁ ସିପାହୀ ଭାବେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଓଡ଼ିଆ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବେଙ୍ଗଲ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସୈନ୍ୟ ଛାଉଣୀ ଯଥା—ବ୍ୟାରକପୁର, ଦାନାପୁର, ଚୋଟାନାଗପୁର ଓ କୋଲକାତାର ଫୋର୍ଟ ୱିଲିୟମ୍ରେ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଥିଲା।
ବ୍ୟାରକପୁର ଛାଉଣୀ ଓ ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ
୧୮୫୭ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୯, ବ୍ୟାରକପୁର ସୈନ୍ୟ ଛାଉଣୀ। ୩୪ ନମ୍ବର ବେଙ୍ଗଲ ନେଟିଭ୍ ଇନଫାନ୍ଟ୍ରିର ସିପାହୀ ମଙ୍ଗଳ ପାଣ୍ଡେ ଏନଫିଲ୍ଡ ରାଇଫଲର ଗୋରୁ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚର୍ବି ମିଶ୍ରିତ ତୋଟା (Greased Cartridge) ବ୍ୟବହାର ବିରୋଧରେ ଖୋଲା ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ।
ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ବ୍ୟାରକପୁର ଛାଉଣୀରେ ୩୪ ନମ୍ବର, ୧୯ ନମ୍ବର ଓ ୪୩ ନମ୍ବର ରେଜିମେଣ୍ଟରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିଲେ। ମଙ୍ଗଳ ପାଣ୍ଡେଙ୍କ ଗୁଳିଚାଳନା ଓ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରିଟିଶ ଅଫିସରମାନେ ଭାରତୀୟ ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ପାଣ୍ଡେଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଦେଶପ୍ରେମୀ ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀମାନେ ନିଜ ସହକର୍ମୀଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ସାଫ୍ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀମାନେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସିପାହୀ ଓ ସଂଗ୍ରାମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖବର ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ। ପୁରୀରୁ ଯାଇଥିବା ପଣ୍ଡା ଓ ସଂଗ୍ରାମୀ ଚାଖି ଖୁଣ୍ଟିଆ (ଚନ୍ଦନ ହଜୁରୀ) ସେତେବେଳେ ସିପାହୀ ଛାଉଣୀଗୁଡ଼ିକରେ ବୁଲି ଯବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ରୋହର ବାର୍ତ୍ତା ପହଞ୍ଚାଉଥିଲେ। ବ୍ୟାରକପୁରର ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀମାନେ ଚାଖି ଖୁଣ୍ଟିଆଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ସହ କମ୍ପାନୀ ସରକାର ବିରୋଧରେ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ।
ଦାନାପୁର ଛାଉଣୀର ସଂଗ୍ରାମ ଓ ଓଡ଼ିଆ ‘ଲସ୍କର’
ବିହାରର ପାଟଣା ନିକଟସ୍ଥ ଦାନାପୁର (Dinapore) ସୈନ୍ୟ ଛାଉଣୀ ୧୮୫୭ ବିଦ୍ରୋହର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏଠାରେ ୭ମ, ୭୦ତମ ଓ ୪୦ତମ ବେଙ୍ଗଲ ନେଟିଭ୍ ଇନଫାନ୍ଟ୍ରି ରହିଥିଲେ।
୧୮୫୭ ଜୁଲାଇ ୨୫ ତାରିଖରେ ଦାନାପୁର ଛାଉଣୀରେ ସାଧାରଣ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଛାଉଣୀରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଓଡ଼ିଆ ‘ଲସ୍କର’ (ଜଳସେନା ଶ୍ରମିକ/ସୈନ୍ୟ) ଓ ପାଦାତିକ ସୈନ୍ୟ ରହିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଯେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ସିପାହୀଙ୍କଠାରୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଛଡ଼ାଇ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଯବାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ବ୍ରିଟିଶ ଅଫିସରଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଳିଚାଳନା କରିଥିଲେ।
ଦାନାପୁରରୁ ବିଦ୍ରୋହୀ ସିପାହୀମାନେ ଛାଉଣୀ ଭାଙ୍ଗି ଶାହାବାଦ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଜଗଦୀଶପୁରର ବୃଦ୍ଧ ସଂଗ୍ରାମୀ ବୀର କୁଅଁର ସିଂହଙ୍କ ବାହିନୀ ସହ ହାତ ମିଳାଇଥିଲେ। କୁଅଁର ସିଂହଙ୍କ ସେନାବାହିନୀରେ ଅନେକ ଓଡ଼ିଆ ଯବାନ କାନ୍ଧକୁ କାନ୍ଧ ମିଳାଇ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପ୍ରାଣବଳି ଦେଇଥିଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଦମନଲୀଳା
ବିଦ୍ରୋହ ଆଂଶିକ ଭାବେ ପ୍ରଶମିତ ହେବା ପରେ, ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ନୃଶଂସ ଦମନ ନୀତି ଆପଣାଇଥିଲେ:
-
ତୋପ ମୁହଁରେ ଉଡ଼ାଇ ଦେବା: ବ୍ୟାରକପୁର ଓ ଦାନାପୁର ଛାଉଣୀର ବିଦ୍ରୋହୀ ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀମାନଙ୍କୁ ସାମରିକ ଆଦାଲତ (Court Martial)ରେ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇ ତୋପ ମୁହଁରେ ବାନ୍ଧି ଉଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
-
ଫାଶୀ ଓ କଳାପାଣି: ଶହ ଶହ ଓଡ଼ିଆ ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଉଣୀ ପଡ଼ିଆରେ ନିମ ଗଛରେ ଫାଶୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଆଉ କେତେକଙ୍କୁ ‘ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର’ (କଳାପାଣି) ଜେଲକୁ ଆଜୀବନ କାରାଦଣ୍ଡ ଦେଇ ପଠାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରୁ କେହି ଜଣେ ହେଲେ ଜୀବିତ ଫେରିନଥିଲେ।
-
ରେଜିମେଣ୍ଟ ଭଙ୍ଗ ଓ ଚାକିରିରୁ ବରଖାସ୍ତ: ବିଦ୍ରୋହୀ ଓଡ଼ିଆ ସୈନ୍ୟ ଥିବା ରେଜିମେଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସରକାରୀ ପ୍ରାପ୍ୟ, ପେନସନ୍ ବାଜ୍ୟାପ୍ତ କରାଯାଇ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଭିଟାମାଟିରୁ ବେଦଖଲ କରାଯାଇଥିଲା।
ଏହାକୁ ‘ଅମୂଲ୍ୟ ପାଟକ’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରାରେ ‘ଅମୂଲ୍ୟ ପାଟକ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ଯାହାର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ଆକଳନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, ଏପରି ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ବିଜୟ ଚିହ୍ନ ବା ବଳିଦାନର ପ୍ରତୀକ।
୧୮୫୭ ମହାବିଦ୍ରୋହରେ ଓଡ଼ିଆ ସୈନ୍ୟମାନେ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଲୁଣ ଖାଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ବଦେଶ ଓ ମାତୃଭୂମିର ସ୍ବାଭିମାନ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ନିସ୍ୱାର୍ଥପର ଆତ୍ମବଳିଦାନ କୌଣସି ପୁରସ୍କାର ବା ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଜାତୀୟତାବୋଧର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ନିଦର୍ଶନ। ସେଥିପାଇଁ ଓଡ଼ିଶାର ସାମରିକ ଇତିହାସରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହୀ ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀଙ୍କ ଗାଥାକୁ ‘ଅମୂଲ୍ୟ ପାଟକ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ଉପସଂହାର: ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ସ୍ମୃତିର ସୁରକ୍ଷା
୧୮୫୭ର ସିପାହୀ ବିଦ୍ରୋହରେ ଓଡ଼ିଆ ସୈନ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ତ ନିଗଡ଼ା ଗାଥା ବ୍ରିଟିଶ ନଥିପତ୍ରରେ ‘ବିଦ୍ରୋହୀ’ (Rebels) ଭାବେ ଦବି ଯାଇଥିଲା। କୋଲକାତା ଓ ଦାନାପୁରର ମାଟିରେ ଆଜି ବି ଅନେକ ଅଜଣା ଓଡ଼ିଆ ସିପାହୀଙ୍କ ରକ୍ତ ବିନ୍ଦୁ ମିଶି ରହିଛି। ଆଜି ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅନାଲୋଚିତ ଇତିହାସକୁ ଜନସମୁଖକୁ ଆଣିବା ଏବଂ ସେହି ବୀର ଓଡ଼ିଆ ଯବାନମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
