ରାତି ପ୍ରାୟ ୧୧ଟା। ନିଶା ଡାଇନିଂ ଟେବୁଲ୍ ପାଖରେ ବସି ନିଜ ଫୋନ୍ରେ ଥିବା ଏକ ପୁରୁଣା ମେସେଜ୍ ସ୍କ୍ରିନ୍ସଟ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଦେଖୁଥିଲା। ସେହି ମେସେଜ୍ରେ ସୌରଭ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଲେଖିଥିଲା ଯେ ସେ ଆଜି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଅଫିସ୍ ସରିବା ପରେ ନିଶା ସହ ରାତ୍ରିଭୋଜନ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଯିବ। କିନ୍ତୁ ସୌରଭ ରାତି ୧୦ଟାରେ ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ନିଶା ପ୍ରଶ୍ନ କଲା, ସୌରଭଙ୍କ ଉତ୍ତର ନିଶାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଲା।
ସୌରଭ ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ସ୍ୱରରେ କହିଲା, “ନିଶା, ତୁମର ମାନସିକ ସ୍ଥିତି ଠିକ୍ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏମିତି କୌଣସି କଥା କହିନଥିଲି। ତୁମେ ଆଜିକାଲି କଥାସବୁ ଭୁଲିଯାଉଛ ଏବଂ ନିଜ ମନରୁ କାହାଣୀ ଗଢ଼ି ମୋ ସହ ଝଗଡ଼ା କରୁଛ।”
ନିଶା ଯେତେବେଳେ ଫୋନ୍ର ମେସେଜ୍ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା, ସୌରଭ ହସିଦେଇ କହିଲା, “ଏହି ମେସେଜ୍ ତ ଗତ ମାସର! ତୁମେ ଆଜିର ମେସେଜ୍ ସହ ଗତମାସର ମେସେଜ୍ ଗୋଳାଇ ଦେଉଛ। ତୁମକୁ ସତରେ ଜଣେ ମାନସିକ ଡାକ୍ତର ଦେଖାଇବା ଦରକାର।”
ସୌରଭର କଥା ଏତେ ବିଶ୍ୱାସନୀୟ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା ଯେ ନିଶା ନିଜ ନିଜର ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ଭାବିଲା, “ସତରେ କ’ଣ ମୁଁ ପାଗଳ ହୋଇଯାଉଛି? ମୋର ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି କ’ଣ କମିଯାଉଛି?”
ବାସ୍ତବରେ, ସୌରଭଙ୍କର ଅନ୍ୟ କାହା ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ନିଜର ଭୁଲ୍ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ନିଶାଙ୍କୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଜଣେ ‘ମାନସିକ ରୋଗୀ’ ବନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା। ଏହିପରି କ୍ରୂର ଓ ଚାଲାକିପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନସିକ ଖେଳକୁ ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ କୁହାଯାଏ ‘ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂ’ (Gaslighting)।
‘ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂ’ (Gaslighting) ର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ କ’ଣ?
‘ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂ’ ହେଉଛି ମାନସିକ ପ୍ରତାରଣା ବା ଶୋଷଣ (Psychological Manipulation) ର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଜ୍ଜନକ ରୂପ। ଏଥିରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଦୋଷ, ଭୁଲ୍ କିମ୍ବା ଅସଚ୍ଛୋଟତାକୁ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମାନସିକ ସ୍ଥିତି, ସ୍ମୃତି ଶକ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରାଏ।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏପରି ଅନୁଭବ କରାଇବା ଯେ ସେମାନେ ନିଜେ ଭୁଲ୍, ସେମାନଙ୍କର ମାତ୍ରାଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି, କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ ହରାଇବାରେ ଲାଗିଛି। ଶେଷରେ ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିଜଣକ ସତ୍ୟତା ଜାଣି ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ହିଁ ଦୋଷୀ ଭାବିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟର୍ (Gaslighter) ମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ୫ଟି ବାକ୍ୟ
ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ କେହି ନିମ୍ନଲିଖିତ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ସାବଧାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତୁ:
- “ତୁମର ମାନସିକ ସ୍ଥିତି ଠିକ୍ ନାହିଁ / ତୁମେ ପାଗଳ!” — ନିଜର ଦୋଷ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ମାନସିକ ଅସୁସ୍ଥ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା।
- “ମୁଁ ଏପରି କେବେ କହିନଥିଲି, ତୁମେ ସବୁ ଭୁଲିଯାଉଛ।” — ଘଟିଥିବା ସତ କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା।
- “ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥାକୁ ବହୁତ ବଢ଼ାଇ-ଚଢ଼ାଇ ଭାବୁଛ (You are overreacting).” — ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ଭାବପ୍ରବଣତାକୁ ହାଲୁକା କରିଦେବା।
- “ମୋ ସାଙ୍ଗମାନେ ବି କହୁଥିଲେ ଯେ ତୁମ ବ୍ୟବହାର ଅଜବ।” — ଆପଣଙ୍କୁ ଏକାକୀ କରାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
- “ତୁମ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ଏପରି ହେଲା!” — ନିଜ ଭୁଲ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଦିଦେବା।
ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂର ଶିକାର ହେଲେ ମଣିଷ ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ?
ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂ ହେଉଛି ଏକ ନୀରବ ବିଷ। ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ମଣିଷର ଭିତରୁ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ:
- ନିଜ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ହରାଇବା: ଆପଣ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ସ୍ମୃତି ଓ ବିଚାର ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିଜେ ସନ୍ଦେହ କରିବେ।
- ବାରମ୍ବାର କ୍ଷମା ମାଗିବା: ଭୁଲ୍ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଆପଣ ସବୁବେଳେ କ୍ଷମା ମାଗିବାକୁ ଲାଗିବେ।
- ସବୁବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରହିବା: “ମୁଁ ସତରେ ସଠିକ୍ ତ?” — ଏହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣଙ୍କୁ ମାନସିକ ଭାବେ କ୍ଲାନ୍ତ କରିଦେବ।
- ଏକାକୀପଣ: ଆପଣ ଭାବିବେ ଯେ ଆପଣଙ୍କ କଥା କେହି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ନାହିଁ, ଫଳରେ ଆପଣ ନିଜକୁ ନିଜ ଆପ୍ତଜନଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ନେବେ।
ଏହି ଜାଲରୁ ନିଜକୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ?
ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟିଂରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ମାନସିକ ଭାବେ ଶକ୍ତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ:
- ସତ୍ୟତାର ପ୍ରମାଣ ରଖନ୍ତୁ (Keep Proofs): ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ମେସେଜ୍ କିମ୍ବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଡାଏରୀରେ ଲେଖି ରଖନ୍ତୁ କିମ୍ବା ସ୍କ୍ରିନ୍ସଟ୍ ରଖନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣ ନିଜ ସ୍ମୃତି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବେ ନାହିଁ।
- ଯୁକ୍ତିତର୍କରେ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ: ଜଣେ ଗ୍ୟାସ୍ଲାଇଟର୍ କେବେବି ନିଜ ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ନିଜକୁ ସଠିକ୍ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବୃଥା ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
- ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ମତାମତ ନିଅନ୍ତୁ: ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସାଙ୍ଗ, ପରିବାର ଲୋକ କିମ୍ବା ଜଣେ କାଉନସେଲରଙ୍କ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ। ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ବାସ୍ତବତା ଦେଖାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।
- ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତୁ: ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ନିଜର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ସେହି ସମ୍ପର୍କରୁ ବାହାରି ଆସିବା ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷ୍ପତ୍ତି।
ଶେଷ କଥା
ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଆପଣଙ୍କ ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଛଡ଼ାଇ ନିଏ, ତାହା ପ୍ରେମ ନୁହେଁ—ତାହା ଏକ ବିଷାକ୍ତ ଜାଲ। ନିଜର ବିବେକ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ସଦାସର୍ବଦା ଜୀବନ୍ତ ରଖନ୍ତୁ!
