ଆଜିକାଲି ଚାରିଆଡ଼େ ଗୋଟିଏ କଥା ବହୁତ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଛି— “ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍‌ରେ ଟଙ୍କା ଲଗାଅ, ଭଲ ରିଟର୍ଣ୍ଣ ମିଳିବ।” କିନ୍ତୁ ଆମ ଭିତରୁ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍‌କୁ ନେଇ ଭୟ ଥାଏ। କେହି କେହି ଏହାକୁ ଜୁଆ ଖେଳ (Gambling) ଭାବନ୍ତି, ତ ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଜଟିଳ ବୋଲି ଭାବି ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତି। PointBlank.News ର ଏହି ସ୍ୱେଶାଲ୍ ସିରିଜ୍‌ର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ, ଆମେ ବିନା କୌଣସି କଠିନ ଆର୍ଥିକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି, ସହଜ ଓଡ଼ିଆରେ ବୁଝିବା— ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍ କ’ଣ ଏବଂ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ କିପରି କାମ କରେ?

 ‘ସେୟାର’ (Share) କ’ଣ?

ସହଜ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ‘Share’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅଂଶୀଦାର କିମ୍ବା ଭାଗିଦାରୀ। ଧରିନିଅନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର ଜଣେ ସାଙ୍ଗ ‘ରାମ’ ଗୋଟିଏ ଚା’ ଦୋକାନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଦୋକାନ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ମୋଟ ₹୧,୦୦,୦୦୦ (୧ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା) ଦରକାର। ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ₹୫୦,୦୦୦ ଅଛି, ଆଉ ବାକି ₹୫୦,୦୦୦ ପାଇଁ ସେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ₹୫୦,୦୦୦ ଦେଲେ। ଏବେ ଆପଣ ସେହି ଚା’ ଦୋକାନର ୫୦% ମାଲିକ/ଅଂଶୀଦାର (Shareholder) ହୋଇଗଲେ। ଯଦି ଦୋକାନ ଭଲ ଚାଲେ ଏବଂ ଲାଭ ହୁଏ, ତେବେ ଲାଭର ୫୦% ଆପଣଙ୍କର। ଯଦି କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଅନୁପାତରେ କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର। ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍‌ରେ ଠିକ୍ ଏହି କାମଟି ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀ (ଯେପରିକି Tata, Reliance, Infosys) ପାଇଁ ହୋଇଥାଏ।

କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସେୟାର ବିକ୍ରି କରନ୍ତି?

ଗୋଟିଏ କମ୍ପାନୀ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ବ୍ୟବସାୟକୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହେଁ (ନୂଆ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି ଖୋଲିବା, ନୂଆ ପ୍ରଡକ୍ଟ ବନାଇବା କିମ୍ବା ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିବା), ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ବହୁତ ଟଙ୍କାର ଦରକାର ପଡ଼ିଥାଏ। କମ୍ପାନୀ ପାଖରେ ଟଙ୍କା ଯୋଗାଡ଼ କରିବାର ୨ଟି ବାଟ ଥାଏ:

1. ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ଋଣ (Loan) ନେବା: ଏଥିରେ କମ୍ପାନୀକୁ ଅଧିକ ସୁଧ (Interest) ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।
2. ସେୟାର ବଜାରରୁ ଟଙ୍କା ଉଠାଇବା: କମ୍ପାନୀ ନିଜର କିଛି ଶେୟାର/ଅଂଶୀଦାର ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରି ଟଙ୍କା ଯୋଗାଡ଼ କରେ। ଏହାକୁ IPO (Initial Public Offering) କୁହାଯାଏ।

ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍ (Share Market) କ’ଣ?

ଯେପରି ଆମେ ପନିପରିବା କିଣିବା ପାଇଁ ହାଟକୁ ଯାଉ, ଠିକ୍ ସେହିପରି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ସେୟାର କିଣାବିକା ହେଉଥିବା ବଜାରକୁ ‘ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍’ କୁହାଯାଏ। ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଷ୍ଟକ୍ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ (Stock Exchange) ରହିଛି:

• BSE (Bombay Stock Exchange): ଏହା ଏସିଆର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଷ୍ଟକ୍ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ।
• NSE (National Stock Exchange): ଏହା ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ୍ ଷ୍ଟକ୍ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ।

ଆପଣ ଘରେ ବସି ନିଜ ମୋବାଇଲ୍‌ ଆପ୍ (ଯେପରିକି Zerodha, Groww, Angel One) ଜରିଆରେ ଏହି ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜରୁ ସେୟାର କିଣାବିକା କରିପାରିବେ।

ସେୟାର ଦାମ୍ କାହିଁକି କମିଥାଏ ଓ ବଢ଼ିଥାଏ?

ସେୟାର ବଜାରରେ ଦାମ୍ ବଢ଼ିବା କିମ୍ବା କମିବା ମୂଳତଃ Demand (ଚାହିଦା) ଏବଂ Supply (ଯୋଗାଣ) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

• ଯଦି କୌଣସି କମ୍ପାନୀ ଭଲ କାମ କରେ: ଲାଭ କରେ, ନୂଆ ଅର୍ଡର ପାଏ— ତେବେ ଅଧିକ ଲୋକ ସେହି କମ୍ପାନୀର ସେୟାର କିଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି (Demand ବଢ଼େ)। ଫଳରେ ସେୟାର ଦାମ୍ ବଢ଼ିଥାଏ।
• ଯଦି କମ୍ପାନୀ କ୍ଷତି କରେ କିମ୍ବା ଖରାପ ଖବର ଆସେ: ଲୋକେ ନିଜ ସେୟାର ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି (Supply ବଢ଼େ)। ଫଳରେ ସେୟାର ଦାମ୍ କମିଥାଏ।

 ଜଣେ ସାଧାରଣ ନିବେଶକ କିପରି ଲାଭ ପାଏ?

ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍‌ରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୨ଟି ବାଟରେ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ହୁଏ:

1. Capital Appreciation ବା ସେୟାର ଦାମ୍ ବୃଦ୍ଧି :

ଆପଣ ଗୋଟିଏ କମ୍ପାନୀର ସେୟାର ₹୧୦୦ ରେ କିଣିଲେ। ୨ ବର୍ଷ ପରେ କମ୍ପାନୀ ବହୁତ ଅଗ୍ରଗତି କଲା ଏବଂ ସେହି ସେୟାରର ଦାମ୍ ₹୨୫୦ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ଆପଣ ବିକ୍ରି କଲେ ପ୍ରତି ସେୟାରରେ ₹୧୫୦ ର ଲାଭ ପାଇବେ।

2. Dividend ବା ଲାଭାଂଶ :

ଅନେକ ଭଲ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିଜର ମୋଟ ଲାଭରୁ କିଛି ଅଂଶ ନିଜ ସେୟାରହୋଲ୍ଡରମାନଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟିଥାନ୍ତି। ଏହାକୁ ‘ଡିଭିଡେଣ୍ଡ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସିଧାସଳଖ ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ଆସିଥାଏ।

 ଶେଷ କଥା

ସେୟାର ମାର୍କେଟ୍ କୌଣସି ରାତାରାତି ଧନୀ ହେବାର ମ୍ୟାଜିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତର ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ଅଂଶୀଦାର ହୋଇ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ (Long-term) ଭାବେ ସମ୍ପତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଏକ ବୈଧ ଓ ପ୍ରମାଣିତ ରାସ୍ତା।

ଆଗାମୀ ଭାଗ (Part 2) ରେ ଜାଣନ୍ତୁ:

ସେନ୍ସେକ୍ସ (Sensex) ଓ ନିଫ୍ଟି (Nifty) କ’ଣ? ଟିଭି ନ୍ୟୁଜ୍‌ରେ ଏଗୁଡ଼ିକର ପଏଣ୍ଟ ବଢ଼ିବା-କମିବାର ସତ ଅର୍ଥ କ’ଣ?