ଇସଲାମାବାଦ୍, ଆଙ୍କାରା ଓ ରଆଦ୍ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ନୂଆ ସାମରିକ ଚୁକ୍ତି ଏବେ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତିରେ ହଲଚଲ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଗତ ୭ ଅଗଷ୍ଟରେ ପାକିସ୍ତାନ, ତୁର୍କୀ ଏବଂ ସୌଦି ଆରବ ମଧ୍ୟରେ ‘ମକ୍କା ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଚୁକ୍ତି’ (Makkah Joint Defense Agreement) ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଚୁକ୍ତି ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି।
ଏହି ଚୁକ୍ତିର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସର୍ତ୍ତ ହେଉଛି— ତିନୋଟି ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦେଶ ଉପରେ ସଶସ୍ତ୍ର ଆକ୍ରମଣ ହେଲେ, ତାହାକୁ ବାକି ଦୁଇ ଦେଶ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯିବ। ତୁର୍କୀର ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ହାକାନ୍ ଫିଦାନ୍ ଏହାକୁ NATO ର ‘ଆର୍ଟିକିଲ୍ ୫’ ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଯଦିଓ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଚୁକ୍ତି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେଶ, ବିଶେଷ କରି ଇରାନ୍ ବିରୋଧରେ ନୁହେଁ।
ତେବେ ଏହି ଚୁକ୍ତିର ପ୍ରକୃତ ଗୁରୁତ୍ୱ କେବଳ ଏହାର ଶବ୍ଦକୋଷରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବଦଳୁଥିବା ସାମରିକ ପରିବେଶରେ ରହିଛି। ଗଲ୍ଫ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆମେରିକାର ସୁରକ୍ଷା ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ବଢ଼ିବା, ଇରାନ୍ ସହ ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ତିକ୍ତତା, ଇସ୍ରାଏଲର ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଚୀନ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଉପସ୍ଥିତି ସୌଦି ଆରବ ଭଳି ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ବିକଳ୍ପ ସାମରିକ ସହଯୋଗୀ ଖୋଜିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି।
ଉପସାଗରୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଆମେରିକାର ସ୍ଥାନ ନେବ କି ପାକିସ୍ତାନ-ତୁର୍କୀ ମେଣ୍ଟ?
ଭାରତୀୟ ସେନାର ପୂର୍ବତନ ଅଧିକାରୀ, ରଣନୀତିକାର ଓ ସାମରିକ ବିଶ୍ଲେଷକ ଅଶୋକ ଶିବାନେଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ପାକିସ୍ତାନ ଏହି ଚୁକ୍ତିକୁ ନିଜର ବଡ଼ ସାମରିକ ବିଜୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଭାରତ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ପାକିସ୍ତାନ ସରକାର ନିଜ ଦେଶର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆଗରେ ନିଜକୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ ଭାବେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ସୌଦି ଆରବ ସହ ପାକିସ୍ତାନର ସମ୍ପର୍କ ପୁରୁଣା। ୨୦୨୫ ରେ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ‘ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜିକ୍ ମ୍ୟୁଚୁଆଲ୍ ଡିଫେନ୍ସ ଏଗ୍ରିମେଣ୍ଟ’ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଇରାନ୍ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପାକିସ୍ତାନ ସୌଦିରେ ସୈନିକ, ଯୁଦ୍ଧବିମାନ ଓ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ୍ ମୋତାୟନ କରିଥିଲା।
https://x.com/MattooShashank/status/2087758309650542687
ପାକିସ୍ତାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତ ସହ ସୀମା ବିବାଦ ବେଳେ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବା। କିନ୍ତୁ ଅଶୋକ ଶିବାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ସୌଦି ଆରବର ଭାରତ ପ୍ରତି କୌଣସି ଶତ୍ରୁତା ନାହିଁ। ଭାରତ ଓ ସୌଦି ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷାଧିକ କୋଟି ଡଲାରର ବ୍ୟବସାୟ ରହିଛି ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଜବୁତ। ସୌଦି ଏହି ଚୁକ୍ତି ଭାରତକୁ ନଜରରେ ରଖି କରିନାହିଁ। ତଥାପି, ସୌଦିର ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ପାକିସ୍ତାନକୁ ସ୍ଥିରତା ଦେବ, ଯାହା ଭାରତ ପାଇଁ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଏକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ।
ଅନ୍ୟପଟେ ଆମେରିକୀୟ ଡିଫେନ୍ସ ଏନାଲିଷ୍ଟ ଏଲେଷ୍ଟେୟାର୍ କ୍ୟାମ୍ପବେଲ୍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଭାରତ ସରକାର ପାକିସ୍ତାନକୁ ସେହି ସୁଯୋଗ ଦେଇନାହାନ୍ତି ଯାହା ସେ ଚାହୁଁଥିଲା। ‘ମକ୍କା ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଚୁକ୍ତି’ ଉପରେ ଭାରତର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ ଓ ମାପିଚୁପି ରହିଛି, ଯାହା ସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ଜଟିଳ ହେବାକୁ ଦେଇନାହି
ନିଜ ସୈନିକଙ୍କୁ ‘ଭାଡ଼ାଟିଆ’ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବ କି ପାକିସ୍ତାନ?
ଅଶୋକ ଶିବାନେ ଏହି କଥାକୁ ଖଣ୍ଡନ କରିଛନ୍ତି ଯେ ପାକିସ୍ତାନ ନିଜ ସୈନିକଙ୍କୁ ମିଲିସିଆ କିମ୍ବା ଭାଡ଼ାଟିଆ ସୈନିକ ଭାବେ ପଠାଇବ। ପାକିସ୍ତାନ ସେନା କୌଣସି ପ୍ରାଇଭେଟ୍ ମିଲିଟାରୀ କମ୍ପାନୀ ଭଳି କାମ କରିବ ନାହିଁ, ବରଂ ନିଜ ସାମରିକ ଦକ୍ଷତାକୁ ‘ସିକ୍ୟୁରିଟି ପ୍ରୋଭାଇଡର୍’ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଆର୍ଥିକ ଓ ରଣନୈତିକ ଫାଇଦା ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ।
ସୌଦି ଆରବ ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନର ଗୁରୁତ୍ୱ କେବଳ ସୈନିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ନାହିଁ। ପାକିସ୍ତାନ ପାଖରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅଭିଜ୍ଞତା, ଏୟାରଫୋର୍ସ, ବାଲିଷ୍ଟିକ୍ ମିସାଇଲ୍ ଏବଂ ପରମାଣୁ କ୍ଷମତା ଅଛି। ଅନ୍ୟପଟେ ସୌଦି ଆରବ ପାଖରେ ବିଶାଳ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଓ ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଅଛି।
ତେଣୁ ଏହି ମେଣ୍ଟର ଗଣିତ ଏପରି ହେଉଛି: ସୌଦି ଆରବର ଅର୍ଥ ଓ ଭୂଗୋଳ + ପାକିସ୍ତାନର ସେନା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଅଭିଜ୍ଞତା + ତୁର୍କୀର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା।
ତୁର୍କୀ ପାଇଁ ଏହା କାହିଁକି ବଡ଼ ସୁଯୋଗ?
ଏହି ମେଣ୍ଟରେ ତୁର୍କୀ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସାମରିକ ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିଥିବା ଦେଶ। ତୁର୍କୀ NATO ର ସଦସ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ବି ନିଜକୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଡ୍ରୋନ୍, ମିସାଇଲ୍, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ୱାରଫେୟାର୍ ଓ ନୌସେନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ତୁର୍କୀ ବେଶ୍ ଆଗୁଆ।
ସୌଦି ଆରବ ତୁର୍କୀ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ବଜାର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପାକିସ୍ତାନ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ତାର ସାମରିକ ସହଯୋଗୀ। ‘ମକ୍କା ଚୁକ୍ତି’ ତୁର୍କୀକୁ ଉପସାଗର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୁରକ୍ଷା ସେତୁ (Security Bridge) ବନାଇବାର ସୁଯୋଗ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠି ପାକିସ୍ତାନର ସାମରିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ତୁର୍କୀର ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଏକାଠି ହୋଇପାରିବେ।
ଇରାନ୍ ବିରୋଧରେ ଏହା ‘ସୁନ୍ନୀ ନାଟୋ’ କି?
ଏହାକୁ ସିଧାସଳଖ ‘ସୁନ୍ନୀ ନାଟୋ’ କହିବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପଦକ୍ଷେପ ହେବ, କିନ୍ତୁ ତିନୋଟି ଦେଶ ସୁନ୍ନୀ ବହୁଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏବଂ ଇରାନ୍ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଜଟିଳ ଥିବାରୁ ଏହି ଫ୍ୟାକ୍ଟର୍କୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇନପାରେ। ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକ କିମ୍ବା ଇରାନ୍-ବିରୋଧୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିନାହାନ୍ତି।
୧୦ ଅଗଷ୍ଟରେ ଇରାନ୍ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ସ୍ପୋକ୍ସପର୍ସନ୍ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଚୁକ୍ତିକୁ ନେଇ ଇରାନ୍ ଭୟଭୀତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଇରାନ୍ ଓ ସୌଦି ମଧ୍ୟରେ ସାମରିକ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ, ତେବେ ପାକିସ୍ତାନ ଓ ତୁର୍କୀ କ’ଣ ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଏହି ଗଠବନ୍ଧନର ବାସ୍ତବ ରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବ।
ଭାରତ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତ ଚିନ୍ତା କ’ଣ ଏବଂ ଭାରତ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ?
ଭାରତ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ପାକିସ୍ତାନକୁ ସୌଦି ଓ ତୁର୍କୀର ସମର୍ଥନ ନୁହେଁ, ବରଂ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ଏକାଠି ହେବା। ପାକିସ୍ତାନର ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି, ତୁର୍କୀର ଡ୍ରୋନ୍-ମିସାଇଲ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଏବଂ ସୌଦିର ଅର୍ଥ ଓ ସମ୍ବଳ ଏକାଠି ହେଲେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ପରୋକ୍ଷରେ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ମିଳିବ।
ତଥାପି ଭାରତ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ନୁହେଁ? ଫେବୃଆରୀ ୨୦୨୬ ରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଇସ୍ରାଏଲ୍ ଗସ୍ତ ସମୟରେ ଭାରତ-ଇସ୍ରାଏଲ୍ ସମ୍ପର୍କ ‘ସ୍ପେସାଲ୍ ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜିକ୍ ପାର୍ଟନରସିପ୍’ ରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଏହାସହ I2U2 (ଭାରତ-UAE-ଇସ୍ରାଏଲ୍-ଆମେରିକା) ମେଣ୍ଟ ଯୋଗୁଁ ସୌଦି ଆରବ କେବେବି ଭାରତ ବିରୋଧରେ ବାହାରିବ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟପଟେ ତୁର୍କୀକୁ ଘେରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ମଧ୍ୟପୂର୍ବ ଭୂମଧ୍ୟସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆର୍ମେନିଆ, ସାଇପ୍ରସ୍ ଓ ଗ୍ରୀସ୍ ସହ ମଜବୁତ ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିସାରିଛି। ତେଣୁ ବିଶ୍ଲେଷକ ଅଶୋକ ଶିବାନେଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଭାରତ ବ୍ୟସ୍ତ ହେବାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ନିରନ୍ତର ମଜବୁତ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମୁଖ୍ୟ ସାରାଂଶ
- ମକ୍କା ସାମରିକ ଚୁକ୍ତି: ପାକିସ୍ତାନ, ତୁର୍କୀ ଓ ସୌଦି ଆରବ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ସୁରକ୍ଷା ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ, ଯାହା NATO ର ‘ଆର୍ଟିକିଲ୍ ୫’ ଭଳି କାମ କରିବ।
- ପାକିସ୍ତାନର ଚାଲ୍: ଏହାକୁ ନିଜର ସାମରିକ ବିଜୟ କହି ଭାରତ ଉପରେ କୂଟନୈତିକ ଚାପ ପକାଇବାକୁ ପାକିସ୍ତାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ।
- ସୌଦି-ଭାରତ ସମ୍ପର୍କ: ସୌଦି ଆରବର ଭାରତ ସହ କୋଟି କୋଟି ଡଲାରର ବ୍ୟବସାୟ ରହିଛି, ସୌଦି ଭାରତ ବିରୋଧରେ ଆସିବା ଅସମ୍ଭବ।
- ତୁର୍କୀର ଲାଭ: ଡ୍ରୋନ୍ ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି ପାଇଁ ସୌଦି ବଜାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ସାମରିକ ପ୍ରଭାବ।
- ଭାରତର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର: ଇସ୍ରାଏଲ୍, UAE ଓ ଗ୍ରୀସ୍ ସହ ଭାରତର ସୁଦୃଢ଼ ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ଏହି ନୂଆ ଗଠବନ୍ଧନ ଭାରତ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ ନାହିଁ।
