ଇରାନ ଆଗରେ କାହିଁକି ଅସହାୟ ଆମେରିକା? ‘ଦି ଟାଇମ୍ସ’ ଓ ‘ଦି ଇକୋନୋମିଷ୍ଟ’ ଖୋଲିଲେ ଗୁମର

ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମରିକ ମହାଶକ୍ତି ଆମେରିକା। ହେଲେ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି କଠୋର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଓ ସାମରିକ ଚାପ ସତ୍ତ୍ୱେ ଇରାନକୁ ନୁଆଁଇବାରେ ଆମେରିକା ବିଫଳ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବାଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ଭୂ-ରାଜନୀତିର ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଏହା ପଛରେ ରହିଥିବା ଜଟିଳ ସାମରିକ ଓ ରଣନୈତିକ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା।

 ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମିଡିଆର ବିଶ୍ଳେଷଣ: ‘ଦି ଟାଇମ୍ସ’ ଓ ‘ଦି ଇକୋନୋମିଷ୍ଟ’ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି?

• ‘ଦି ଇକୋନୋମିଷ୍ଟ’ (The Economist) ର ମତ: ‘ଦି ଇକୋନୋମିଷ୍ଟ’ର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁସାରେ, ଆମେରିକାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ବଳତା ହେଉଛି ଇରାନର ‘ସସ୍ତା ଆକ୍ରମଣ, ଦାମୀ ପ୍ରତିରକ୍ଷା’ (Cost Imbalance) ମଡେଲ। ଇରାନ ଯେଉଁ ‘Shahed’ ଡ୍ରୋନ୍ ବ୍ୟବହାର କରେ, ତାହାର ଗୋଟିଏର ଦାମ୍ ମାତ୍ର ୨୦,୦୦୦ ରୁ ୫୦,୦୦୦ ଡଲାର। କିନ୍ତୁ ଆମେରିକା ଓ ତା’ର ମିତ୍ର ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଏହାକୁ ଖସାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ‘Patriot’ କିମ୍ବା ‘SM-6’ ମିସାଇଲ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତାହାର ଦାମ୍ ପ୍ରତିଟିକୁ ୨ ରୁ ୪ ମିଲିୟନ୍ ଡଲାର (ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଡଲାର)। ଏହାଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେରିକାର ସାମରିକ ଅର୍ଥନୀତି ପ୍ରଚୁର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛି।

• ‘ଦି ଟାଇମ୍ସ’ (The Times – UK) ର ରିପୋର୍ଟ: ‘ଦି ଟାଇମ୍ସ’ର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଆମେରିକା ଇରାନ ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ (Full-Scale War) ଲଦିପାରିବ ନାହିଁ। କାରଣ ଇରାନର ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି (ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ) ଏବଂ ତା’ର ‘ଅସମାନ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ’ (Asymmetric Warfare) ଆମେରିକା ପାଇଁ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଇରାକ୍ ଠାରୁ ୧୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ଭୟାନକ ହେବ। ଇରାନ ସିଧା ଯୁଦ୍ଧ ନକରି ନିଜର ‘ଆକ୍ସିସ୍ ଅଫ୍ ରେଜିଷ୍ଟାନ୍ସ’ (ହିଜବୁଲ୍ଲାହ, ହୁତି, ଇରାକି ମିଲିସିଆ) ଜରିଆରେ ଆମେରିକାକୁ ଥକାଇ ଦେଉଛି।

• ‘ଫୋରେନ୍ ଆଫେୟାର୍ସ’ (Foreign Affairs): ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜର୍ଣ୍ଣାଲ ଅନୁସାରେ, ଆମେରିକାର “ଗୋଟିଏ ପଟେ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟପଟେ ଯୁଦ୍ଧ” ନୀତି ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ବିଫଳ ହୋଇଛି। ଇରାନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମେରିକାର ଅସମର୍ଥତା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ବିଶ୍ୱରେ ଆମେରିକାର ଏକଚାଟିଆ ପ୍ରଭାବ କମିବାରେ ଲାଗିଛି।

ସାମରିକ ଓ ଜିଓ-ପୋଲିଟିକାଲ୍ କାରଣ

• ଷ୍ଟ୍ରେଟ୍ ଅଫ୍ ହୋରମୁଜ୍ (Strait of Hormuz) କାର୍ଡ: ବିଶ୍ୱ ଅଶୋଧିତ ତେଲର ପ୍ରାୟ ୨୦% ଏହି ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳପଥ ଦେଇ ଯାଏ। ଇରାନ ପାଖରେ ଏହି ଜଳପଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରିବାର ସାମରିକ କ୍ଷମତା ରହିଛି। ଯଦି ଏହା ହୁଏ, ତେବେ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ତେଲ ଦର ଆକାଶଛୁଆଁ ହେବ ଏବଂ ଆମେରିକା ସହ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି ମହାମନ୍ଦୀ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବ।

• ଚୀନ୍-ରୁଷ-ଇରାନର ‘ନ୍ୟୁ ଆକ୍ସିସ୍’ (New Axis): ଆମେରିକୀୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକକୁ ବାଇପାସ୍ କରିବା ପାଇଁ ଚୀନ୍ ସୁଲଭ ମୂଲ୍ୟରେ ଇରାନଠାରୁ ତେଲ କିଣୁଛି। ଅନ୍ୟପଟେ ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ରୁଷ ଇରାନକୁ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଏୟାର ଡିଫେନ୍ସ ସିଷ୍ଟମ୍ (S-400) ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧବିମାନ ଯୋଗାଇବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି। ଏହି ତିନି ଦେଶର ମେଣ୍ଟ ଆମେରିକାର ସିଙ୍ଗଲ୍-ସୁପରପାୱାର୍ (Unipolar) ସ୍ଥିତିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି।

ଆମେରିକାର ‘ଦାଦାଗିରି’ (Hegemony) କୁ ବଡ଼ ଧକ୍କା

ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଆମେରିକା ବିଶ୍ୱର ସୁରକ୍ଷା କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ନିଜକୁ ଗଢ଼ି ତୋଳିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଇରାନ ଭଳି ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅକ୍ଷମତା ଏବଂ ହୁତି ବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ଲୋହିତ ସାଗର (Red Sea) ବାଣିଜ୍ୟ ପଥକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ନଦେଇ ପାରିବା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଆମେରିକାର ‘ଗ୍ଲୋବାଲ ପୋଲିସ’ ଭୂମିକା ଏବେ ଶେଷ ପଦାର୍ପଣ କରୁଛି।

ଚୀନ୍ କ’ଣ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି?

ହଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ। ‘ଦି ଇକୋନୋମିଷ୍ଟ’ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ଆମେରିକା ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟ (ଇରାନ, ଇସ୍ରାଏଲ) ଓ ୟୁକ୍ରେନ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମରିକ ସମ୍ପଦ ନଷ୍ଟ କରୁଛି, ଚୀନ୍ ସେତିକି ବେଳେ ଶାନ୍ତ ରହି ତାଇୱାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋ-ପାସିଫିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରୁଛି। ଚୀନ୍ ଏବେ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିଦୂତ ଭାବେ ନିଜକୁ ଗଢ଼ି ତୋଳୁଛି।

 ଭାରତ ପାଇଁ ରଣନୈତିକ ଓ ଜିଓ-ପୋଲିଟିକାଲ୍ ପ୍ରଭାବ

• ଚାବାହାର ପୋର୍ଟ (Chabahar Port): ଭାରତ ପାଇଁ ଇରାନର ଚାବାହାର ବନ୍ଦର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ମଧ୍ୟ ଏସିଆକୁ ସିଧାସଳଖ ରାସ୍ତା ଦିଏ। ଆମେରିକା-ଇରାନ ଉତ୍ତେଜନା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

• ଶକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା: ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ବଢ଼ିଲେ ଅଶୋଧିତ ତେଲ ଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ, ଯାହା ଭାରତର ଆମଦାନୀ ଖର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତିକୁ ବଢ଼ାଇଦେବ।

• ସନ୍ତୁଳିତ କୂଟନୀତି (Strategic Autonomy): ଭାରତକୁ ଗୋଟିଏ ପଟେ ଆମେରିକା ସହ ‘କ୍ୱାଡ୍’ (QUAD) ମାଧ୍ୟମରେ ସାମରିକ ସମ୍ପର୍କ ମଜବୁତ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ନିଜର ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଇରାନ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।